اثرهاي مخرب فناوري نانو بر محيط زيست

ذرات نانو و فناوري نانو جداي از مفيد بودن مي‌توانند, خطرات احتمالي نيز داشته باشند؛ بنابر اين, بايد مسائل مربوط به ايمني و خطرهاي احتمالي همراه با اين روش‎هاي جديد را در نظر گرفت. ذرات نانو ممكن است سرعت جهش (mutation) باكتري‎ها را افزايش دهد و تهديدي بالقوه براي محيط زيست و سلامت انسان باشد؛ به رغم اينكه فناوري نانو محصولات موجود را مؤثرتر و كارآمدتر مي‌كند، اندازه اين ذرات كه جزء خواص مهم آنهاست، مي تواند سلامتي و محيط زيست را تهديد ‌كند. اين ذرات از گرده‌هاي گل و گياهان و مواد حساسيت‎زاي معمولي نيز كوچكترند و حساسيت ايجاد مي‎كنند. اين ذرات, به سيستم دفاعي و ايمني بدن موجودات زنده و انسان حمله مي‎كنند. بعضي از اين ذرات, پس از تنفس به كيسه‌هاي هوايي ريه‌ها آسيب مي‎رسانند كه در اين بين, ماكروفاژها سعي مي‌كنند آنها را از بين ببرند و مانع از عبور اين ذرات و ورود آنها به خون شوند, ولي ماكروفاژها در تشخيص ذرات با قطر كمتر از 70 نانومتر با مشكل روبهرو مي‌شوند‎ و اين ذرات مي‌توانند به آساني در خون نفوذ كنند.

گزارش شده است كه نانوذرات مانند كربن سياه و دي‌اكسيدتيتانيوم كه در فرايندهاي صنعتي كاربرد زيادي دارد و به آلودگي هوا نيز كمك مي‌كند، موجب ايجاد التهاب و جراحت‎هاي پوستي مي‎شود و در ريه باقي مي‎ماند و انباشته مي‌گردد.

ذرات اكسيد روي و دي‌‌اكسيد تيتانيوم سبب توليد راديكال‎هاي آزاد در سلول پوستي مي‎شود و به DNA آسيب مي‌رساند و اين آسيب به DNA موجب جهش (mutation) مي‌شود و تغييراتي در ساختمان پروتئين به وجود مي‌آورد كه ممكن است سبب سرطان و تومور شود.

به نظر مي‌رسد كه فعال شدن (اكتيويته) سطح و اندازه ذره, از عوامل اصلي در سمي بودن نانو ذرات است. منابع احتراق مانند اجاق‏هاي خوراك‎پزي گازي، احتراق گاز صنعتي و انواع وسايل گرم‎كننده خانگي موادي را توليد مي‌كند كه حاوي صدها يا هزاران نانولوله كربني است و ساختارهاي نانو كريستالي دارد.

شواهد حاكي از آن است كه نانولوله‌هاي كربني فراوري‎نشده, «آئروسل» را در هنگام جابه‎جا كردن به وجود مي‎آورد.

كارخانه‎هايي كه موادي بر پايه نانولوله‌هاي كربني مانند فولرن توليد مي‌كنند، مي‌توانند باعث از بين رفتن گلوتامين و آسيب اكسيداتيو بر مغز ماهيان شود.

همچنين, فولرن در خاك حركت مي‎كند و با كرم‎هاي خاكي جذب مي‎شود و به اين ترتيب, وارد زنجيره غذايي مي‎گردد.
نانوذرات طبيعي احتراق باحتمال مهمترين منبع توليد ذرات نانوي طبيعي در محيط زيست است. انتشار نانوذرات ساخته‎شده در محيط ‌زيست خطرناكتر از ذرات طبيعي است؛ زيرا آنها مواد جديدي هستند و انسان‌ها و موجودات زنده ديگر ممكن است مكانيزم‎هاي دفاعي كافي در برابر آنها را نداشته باشند.

بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه به طور كلي ذرات نانوكربني و دي‌اكسيدتيتانيوم سمي‌تر از ذرات بزرگ همان مواد هستند.

امروزه نقش نانوتكنولوژي در همه ابعاد, روشن است؛ اما جنبه ديگر اين توانمندي، خطرهاي احتمالي مرتبط با استفاده از محصولات فناوري نانو است كه در صورت رعايت نكردن قوانين و مقررات خاص ايجاد مي‎شود؛ بنابر اين, ضمن تأكيد بر اهميت فناوري نانو، لازم است آيين‎نامه‎هايي براي انجام دادن ايمني و سلامت استفاده از محصولات نانو تهيه و تدوين گردد تا بر اساس آن بتوان تنظيم و نظارت بر كليه فعاليت‎هاي نانوتكنولوژي را اعمال كرد.

در واقع, دولت‎ها موظف‎اند كه علاوه بر تدوين استراتژي ملي و تصويب چارچوب سازماني براي نانوتكنولوژي، شرايط قانوني تحقيق و توسعه را مشخص كنند؛ از اين رو, پيشنهاد مي‎شود يكي از اين زيرساخت‎هاي قانوني، قانون ايمني نانو (nanosafety) باشد.

در واقع، ايمني نانو به سياست‎ها و روش‎هاي اتخاذشده براي اطمينان از كاربرد بي‎خطر محصولات نانو از نظر محيط زيست و سلامت انسان اطلاق مي‎شود؛ از اين رو, تدوين اين سياست‎ها و قوانين, امري ضروري به نظر مي‎رسد. به طوري كه در حال حاضر در برخي از كشورهاي پيشرفته مانند: ايالات متحده امريكا، انگلستان، فرانسه، آلمان و ژاپن قوانين ايمني نانو وجود دارد و در هر يك از بخش‎هاي مربوط به محصولات نانو كميته‎هايي مشغول فعاليت‎اند. كشورهايي مانند چين و هند نيز قوانيني در اين خصوص وضع كرده‎اند و در حال سازماندهي كميته‎ها هستند؛ از اين رو, تدوين اين قوانين و برنامه‎ريزي براي سازماندهي كميته‎هاي مرتبط، در كشور ما نيز امري ضروري به نظر مي‎رسد.

1ـ رضا عليزاده و رضا و عابديني، «نظارت بر نانوتكنولوژي براي حفاظت از محيط زيست», سوره